De Romantiek slaat terug. Naar een nieuw evenwicht tussen progressieve en conservatieve waarden.
Nostalgie zit in de lift, niet alleen bij ouderen, maar ook en merkwaardig genoeg onder jongeren. Elpees en platenspelers zijn weer helemaal hip, evenals de terugkeer van de filmrolletjes en analoge fotografie. Maar er is ook op andere vlakken een grote hang naar de tasbare zekerheden van vroeger: duidelijke gendercategorieën, traditionele rolpatronen, de opkomst van het geloof, of de populariteit van autoritaire leiders. Zowat twintig procent van de jonge Gen Z-mannen vindt dat vrouwen hen zouden moeten gehoorzamen. In tijden van digitale competenties, wordt fysieke kracht weer als teken van viriliteit gezien, en de manosfeer biedt zekerheid aan vele zoekende jonge mannen. De ‘tradwives’ laten zien dat dit geen exclusieve mannenkwestie is. Er is er ook een revival van het traditionele geloof onder M/V jongeren, zowel in de islam als in het christelijk geloof, vooral gekenmerkt door een strikt vasthouden aan de geloofsregels.
Deze ontwikkelingen hoeven geen verbazing in een tijdsgewricht van grote onzekerheid, verwarring, razendsnelle veranderingen, permanente crisis en ingrijpende verschuivingen in de verhoudingen van macht en invloed. Dan grijp je vanzelf terug naar de stabiliteit van weleer.
Maar er is meer aan de hand. Het is een teken van een structurele onbalans. Met name zijn we doorgeschoten in de waarden van de Verlichting ten koste van die van de Romantiek. En de Romantiek slaat nu terug, niet op gematigde wijze, maar in een radicale, extreme en even doogeschoten vorm. Logisch, want wat niet gehoord wordt, gaat steeds luider roepen en wilder om zich heen slaan. Deze botsing vormt de dominante breuklijn in het huidige gepolariseerde klimaat.
Laat ik me nader verklaren. De waarden van de Verlichting hebben onze Westerse beschaving gebracht waar we nu staan: met de bervrijding van het individue, universele gelijkheid, rationaliteit, wetenschap, technologie, vooruitgang, groei, globalisering, maakbaarheid van de wereld en vrije markt. We hebben decennialang gedeeld in de weldaden ervan, in de vorm van toenemende welvaart, ontwikkeling, kansen en indiduele vrijheid voor iedereen. Dat dit ten koste ging van traditionele waarden, was misschien wel jammer, maar we kregen er ook zoveel voor terug.
Echter vanaf de Twin Towers, de internetbubbel en alle opeenvolgende crises, is het met de optimisme snel bergafwaarts gegaan. Het heeft vooral geleid tot onzekerheid, angst en twijfels over de houdbaarheid en wenselijkheid van dit hele model. We worden nu hard geconfronteerd met de keerzijde hiervan: uitputting van de planeet; klimaatverandering; grote migratiestromen; maatschappelijke versplintering door het wegvallen van gemeenschappelijke doelen, waarden, normen en samenlevingsverbanden; eenzaamheid; zingevings- en identeitscrises. In deze nieuwe context realiseren velen dat we vooral veel verloren hebben.
Dit doorschieten naar één kant heeft haar eigen tegenbeweging gecreëerd. Niet als vorm van een zachte correctie, maar als een radicale afwijzing van alles waar de Verlichting voor staat. Het is een stevig lijstje. Hoe meer ratio en secularisatie, hoe meer religieus fundamentalisme. Hoe meer globalisering, hoe meer nationalisme en traditionalisme. Hoe meer individuele vrijheid, hoe sterker het gevoel van isolering en eenzaamheid, hoe groter de nood aan de geborgenheid van neo-tribale verbanden en hoe harder de roep voor autoritaire leiders. Hoe sneller de vooruitgang, hoe meer nostalgische gevoelens. Hoe meer de nadruk op gelijkheid, hoe sterker het supremacisme. Hoe meer maakbaarheidsdenken, hoe groter het gevoel van machteloosheid en fatalisme. Hoe groter druk van het dagelijks (over)leven, hoe verleidelijker de vlucht in magische (virtuele) werelden en narcotica.
Hoe is dit zo ver kunnen komen? Door decennialang deze tegenbewegingen niet au sérieux te nemen, ze als marginale achterhoedegevechten weg te zetten en ze smalend dan wel moralistisch als achterlijk en bekrompen te verwerpen. In plaats van de onderliggende signalen van onbehagen te zien en er ook iets mee te doen, waren we te druk bezig met de extreme verschijningsvormen te veroordelen en te bestrijden. Door deze signalen te veronachtzamen en niet de erkenning te geven die ze verdienen, zijn ze het monopolie geworden van populisten, extreme stemmen en autoritaire leiders, die deze schaamteloos kunnen exploiteren.
Er is nood om een nieuw evenwicht te vinden tussen de progressieve waarden van de Verlichting en de meer conservatieve waarden van de Romantiek: behoud, traditie, gemeenschap, identiteit, ontzag, autoriteit, plicht, een hoger doel, spiritualiteit. Daarvoor is het nodig om weer de positieve kern te zien die onder de extreme en vaak negatieve verschijningvormen ligt. Zo zit er onder religieus fundamentalisme een legitieme nood aan zingeving, spiritualiteit en gemeenschapszin. En onder nationalisme en ‘eigen volk eerst’, gaan authentieke behoeften aan eigenheid en trots schuil. Deze positieve onderliggende kern telkens kunnen zien en erkennen, daar ligt alvast een belangrijke sleutel naar verbinding en dialoog.
In plaats van deze twee visies tegenover elkaar te plaatsen, kunnen we ze ook zien als twee kanten die elkaar in evenwicht houden, aanvullen en versterken: maakbaarheid én ontzag voor de complexe ecologische samenhang; individuele vrijheid én een hechte gemeenschap; gelijkheid én uniciteit... Een collectieve uitnodiging om te zoeken naar nieuwe vormen die zo’n synthese mogelijk maken.
Sterker nog, als we geen hedendaagse synthese vinden tussen beide waardensets, dan valt te vrezen dat de reactionaire, dogmatische en autoritaire vormen gemakkelijk de overhand zullen krijgen en eerst zeventig jaar of meer terug in de tijd zullen worden gekatapulteerd, alvorens we weer de beweging naar de andere kant kunnen maken.
Ivo Brughmans is filosoof en politicoloog en auteur van verschillende boeken over omgaan met tegenstellingen, waaronder zijn laatste ‘(De)polarisatie. Een paradoxale aanpak voor samenleving en organisatie’ (Boom, 2026).